Grootschalige misleiding Beter Leven-keurmerk

Miljoenen sterkuikens krijgen geen uitloop

Op de Beter Leven website, maar ook in media-artikels en reclame-uitingen, houdt de Dierenbescherming consumenten voor dat Beter Leven vleeskuikens per definitie gehouden worden in stallen met een overdekte uitloop, waarin de dieren naar buiten kunnen en frisse buitenlucht krijgen. De uitloop wordt voorgesteld als een belangrijke voorwaarde om een Beter Leven ster te krijgen, en als een substantiële verbetering van het dierenwelzijn. Op jaarbasis worden meer dan 80 miljoen vleeskuikens geslacht onder het Beter Leven keurmerk.^[1] Ongehoord ontdekte dat het merendeel van de sterkuikens nooit een uitloop te zien kreeg.

4 op 5 vleeskuikenhouders hebben ontheffing

Uit cijfers die het agrarische vakblad Boerderij opvroeg bij de Dierenbescherming blijkt dat in 2024 slechts 100 van de 482 Nederlandse Beter Leven vleeskuikenbedrijven een overdekte uitloop hebben. De Dierenbescherming geeft vleeskuikenhouders massaal ontheffingen voor de uitloop waardoor zij gedurende meerdere jaren sterkuikens kunnen verkopen die geen uitloop kregen. Bijna 4 op de 5 Beter Leven vleeskuikenhouders hebben momenteel zo’n ontheffing. Eind vorig jaar besliste de Dierenbescherming dat de overgangsregeling voor het bouwen van een uitloop verlengd wordt tot 1 januari 2027.^[2] Consumenten worden hierover niet geïnformeerd maar betalen wel de meerprijs voor Beter Leven kippenvlees dat niet aan de beloftes van het keurmerk voldoet. Zowel de vleeskuikenindustrie als de Dierenbescherming doen hier hun voordeel mee. De industrie ziet haar inkomsten stijgen en de Beter Leven stichting ontvangt meer financiële bijdragen voor het gebruik van haar keurmerk. Hoe meer dieren geslacht worden onder het keurmerk, hoe meer geld er naar de stichting vloeit.^[3]

De cijfers in het agrarische vakblad Boerderij dateren van 2 maart 2024 en spreken voor zich. Toch blijft de Dierenbescherming consumenten voorliegen over de uitloop voor sterkuikens. Naar aanleiding van kritiek op het Beter Leven keurmerk in het AD publiceerde de Dierenbescherming op 14 maart 2024 een reactie op de Beter Leven promo-website. Uitgerekend de overdekte uitloop voor vleeskuikens wordt hierin als voorbeeld gesteld van een belangrijke verbetering voor het kippenwelzijn: “Het volledig vervangen van de plofkip in de supermarkt door kippen die sterker zijn, langzamer groeien, meer ruimte hebben én een overdekte uitloop is wel het mooiste voorbeeld dat we hebben.”^[4]

Ontheffingen voor verboden elektrisch waterbad

In 2021 bracht Ongehoord al aan het licht dat een Beter Leven kippenslachterij jarenlang ontheffingen kreeg om kippen te verdoven in een door het keurmerk verboden ‘elektrisch waterbad’. Slachter W. van der Meer verkocht het kippenvlees met zowel 1, 2 als 3 Beter Leven-sterren.

De waterbadmethode is voor slachterijen goedkoper dan de door het keurmerk voorgeschreven gasverdoving. In 2016 kondigde de Dierenbescherming aan dat waterbadverdoving medio 2017 verboden zou worden voor haar keurmerk. Het ophangen van kippen aan de slachthaken veroorzaakt stress en pijn, het ondersteboven hangen leidt tot ademhalingsmoeilijkheden en er is een aanzienlijk risico op mislukte verdovingen. Dit alles is ook te zien op de beelden die Ongehoord bij W. van der Meer maakte.^[5] Vanaf 2017 zouden Beter Leven slachterijen kippen moeten verdoven met CO2-gas, een duurdere methode.

Op verzoek van de deelnemende slachterijen werd het waterbadverbod uitgesteld, waardoor het pas in 2020 van kracht werd. Echter niet voor kippenslachter W. van der Meer. Uit informatie die Ongehoord in de loop van 2020 en 2021 opvroeg bij de Dierenbescherming bleek dat W. van der Meer herhaaldelijk nieuwe ontheffingen kreeg.^[6] De Dierenbescherming schoof de schuld in de schoenen van de vergunningverlener. “De slachterij heeft aangegeven, en onderbouwd, dat de vergunningsaanvraag voor CO2-bedwelming aanzienlijke vertraging heeft opgelopen door onverwachte bijkomende of veranderende eisen vanuit de gemeente binnen het vergunningsproces”, aldus de Dierenbescherming.^[7] Dit tot grote verbazing van de gemeente Waadhoeke die op haar beurt in de media bekendmaakte dat de vergunning reeds in 2020 werd afgegeven.^[8]

Pas in februari 2022 beschikte W. van der Meer over gasverdoving. Op dat moment was de gasinstallatie echter nog in een testfase en was het waterbad nog steeds in gebruik als standaard verdovingsmethode.^[9] Uit opgevraagde inspectiedocumenten van NVWA bleek dat Beter Leven-slachter W. van der Meer het waterbad nog tot minstens augustus 2022 bleef gebruiken.

Zieke, gewonde en dode sterkuikens in stal zonder uitloop bij Coolen Kip

In augustus 2024 onderzocht Ongehoord de Beter Leven-stal van Coolen Kip aan de Baarloseweg in Helden. Coolen is een van de honderden vleeskuikenhouders die een ontheffing heeft om sterkuikens te houden zonder overdekte uitloop. De kuikens brengen de 56 dagen van hun ‘betere’ leven door in een dichte stal zonder buitenlucht. Hun vlees belandt in de supermarkt met een Beter Leven-ster en wordt verkocht aan de meerprijs van het keurmerk.

Ongehoord stelde bovendien vast dat de leefomstandigheden in de Beter Leven-stal van Coolen ernstige gezondheids- en veiligheidsrisico’s inhouden. Het onderzoeksteam filmde kuikens die bekneld zaten tussen staaldraden van de installatie. Een kuiken liep hierdoor een gebroken poot op. Veel kuikens hadden diarree en er lagen dode dieren in de stal.

Uit slachtrapporten die Ongehoord kon inkijken, blijkt dat veel kuikens bij Coolen Kip pootproblemen ontwikkelen. In juni 2024 leverde Coolen 85.691 kuikens af aan Beter Leven slachterij Storteboom. Bij 2.200 dieren werd hakdermatitis vastgesteld. Kuikens met hakdermatitis hebben pijnlijke huidbeschadigingen en irritaties aan hun poten.

De Dierenbescherming heeft megastallen verboden voor het Beter Leven-keurmerk. Het publieke standpunt van de Dierenbescherming over megastallen luidt dat:

“er door het hoge aantal dieren vaak minder aandacht aan het individuele dier besteed kan worden, met negatieve gevolgen voor het dierenwelzijn”

“er meer dieren 'at risk' zijn bij bijvoorbeeld een dierziekte-uitbraak, brand, uitgevallen ventilatie, vervuild diervoeder met ongewenste gevolgen voor de voedselveiligheid, of een ander incident of uitbraak”

“De Dierenbescherming streeft naar waarde door middel van kwaliteit, en niet door middel van kwantiteit. Schaalvergroting is daarmee niet wenselijk.”

“De Dierenbescherming heeft Motivaction onderzoek laten doen naar de opvattingen van de Nederlandse bevolking en van haar eigen achterban. Daaruit blijkt grote weerzin tegen steeds grotere stallen en weinig tot geen vertrouwen dat dit goed zou zijn voor het dierenwelzijn. ^[10][Megastallen tot Beter Leven toelaten zou dan ook een groot afbreukrisico vormen,” aldus de Dierenbescherming.

Dierenbescherming werkt actief mee aan sjoemeltruc

Toch worden achter de schermen van het Beter Leven keurmerk megastallen, fysieke bedrijfslocaties waar zeer grote aantallen dieren worden gehouden, toegelaten via een administratieve truc. Door verschillende stalgebouwen van een dergelijke locatie bij de overheid te registreren onder aparte UBN’s (Uniek Bedrijfs Nummer) ontstaat op papier de illusie dat het om afzonderlijke, kleinere locaties gaat. Uit de omgevingsvergunningen blijkt nochtans dat de verschillende UBN’s onderdeel zijn van eenzelfde grootschalige locatie, maar de Dierenbescherming geeft aparte Beter Leven certificaten per UBN. In de criteria van het Beter Leven keurmerk werd in 2018 een aanpassing doorgevoerd, waardoor dieraantallen niet meer geteld moesten worden per bedrijfslocatie, maar per UBN.^[11]

Het is de Dierenbescherming zelf die veehouders met megastallen adviseert om hun bedrijf administratief te splitsen. Dat onthulde leghennenhouder Eric Hubers (voormalig vakgroepvoorzitter Pluimveehouderij van LTO en huidige vicevoorzitter van de Europese pluimveewerkgroep Copa-Cogeca) in 2018 tijdens een veehouderijdebat aan de Universiteit Utrecht.

Hubers legde uit dat dierenwelzijnsverbeteringen in zijn bedrijf onvermijdelijk gepaard gingen met schaalvergroting omdat hij anders de investeringen niet terug kon verdienen. Hubers breidde uit tot 160.000 leghennen, terwijl het maximum aantal voor Beter Leven op 120.000 ligt. Hubers verklapte dat “de Dierenbescherming hem de suggestie deed zijn bedrijf administratief te splitsen om zo toch de sterren te kunnen blijven voeren.”^[12]

Varkens met abcessen en verlammingsverschijnselen in de Beter Leven megastal van Albers

In augustus 2024 onderzocht Ongehoord de Beter Leven megastal van varkensmester Albers. Het bedrijf heeft meerdere varkensstallen aan de Boekelsebaan 12 in Landhorst. Aan de overkant van de straat, op nummer 7, heeft Albers nog meer stallen. Volgens de omgevingsvergunning zijn de stalgebouwen aan weerszijden van de straat onderdeel van eenzelfde bedrijf, waar in totaal ruim 11. 400 varkens kunnen worden gehouden.^[13] Voor het Beter Leven keurmerk mogen varkenshouders maximaal 7551 vleesvarkens houden op een locatie. Albers splitste zijn megastal administratief op in 2 kleinere bedrijfslocaties. De afdelingen aan weerszijden van de straat zijn geregistreerd onder verschillende UBN’s en hebben elk een eigen Beter Leven certificaat.

Ongehoord filmde in de megastal van Albers varkens die op beton- en roostervloeren in hun eigen uitwerpselen leven. Veel dieren hadden grote navelbreuken of abcessen in de hals die veroorzaakt zijn door vaccinatienaalden. Enkele varkens hadden ernstige verlammingsverschijnselen.

De hokverrijking bestond uit een ketting met een balletje en lege strokokers, wat niet voldoet aan de eisen van het keurmerk. Op haar Beter Leven-website hecht de Dierenbescherming veel belang aan hokverrijking: varkens zijn intelligente dieren die grote nood aan afleiding hebben om verveling en frustratie te verminderen.^[14]

In juni 2024 kwam Albers ook al in het nieuws met een stalbrand in een gedeelte van zijn megastal. Hierbij kwamen 500 varkens om het leven.^[15]

Topje van ijsberg?

In 2021 filmde Ongehoord ernstig zieke en gewonde varkens in het 2 sterren bedrijf van Annechien ten Have (Beerta), boegbeeld van het Beter Leven keurmerk. Moedervarkens in de inseminatie- en kraamafdeling kregen geen geschikte hokverrijking. Ten Have hield in haar bedrijf 600 zeugen en 4.900 vleesvarkens. Voor het bepalen van de bedrijfsgrootte voor Beter Leven wegen zeugen zwaarder door dan vleesvarkens, de combinatie 600 zeugen en 4.900 vleesvarkens is een megastal.^[16] Volgens de omgevingsvergunning vormden de zeugenstallen en vleesvarkensstallen van ten Have één gesloten varkensbedrijf, maar in de papieren werkelijkheid van het Beter Leven keurmerk ging het om 2 UBN’s met aparte Beter Leven certificaten. In 2023 brak er brand uit in de zeugenafdeling van ten Have waarbij honderden dieren om het leven kwamen.

In een varkensbedrijf van Martin Houben, een van Nederlands grootste varkensfokkers, filmde Ongehoord varkens met welzijnsproblemen en gedragsstoornissen. De strokokers in de hokken waren leeg. Houben houdt op deze locatie aan de Ysselsteynseweg (Ysselsteyn) 12.000 Beter Leven vleesvarkens, wat volgens de Dierenbescherming een megastal is. Op het terrein er net naast heeft Houben nog meer Beter Leven stallen met een ander UBN-nummer. Hier verblijven de Beter Leven moedervarkens die biggetjes werpen voor de eerste UBN. De zeugenstallen en de vleesvarkenstallen hebben elk een eigen Beter Leven certificaat.^[17]

Hoeveel megastallen in totaal gecertificeerd zijn met het Beter Leven keurmerk, is niet te achterhalen. De Dierenbescherming houdt het register met Beter Leven-veehouderijen geheim, waardoor verder onderzoek onmogelijk gemaakt wordt.

De Dierenbescherming claimt dat het welzijn van dieren onder het Beter Leven keurmerk in alle schakels van de productieketen gewaarborgd is. Niets blijkt minder waar.

Mishandeling bij transport is onvermijdelijk

Ongehoord filmde in augustus 2024 hoe varkens bij de megastal van Albers ingeladen worden voor transport naar het slachthuis. De dieren krijgen systematisch stroomschokken en worden geslagen met een klapper.

Stroomstootwapens en andere vormen van mishandeling zoals slaan of schoppen zijn verboden, zowel door de wet als voor het Beter Leven keurmerk. Maar Ongehoord heeft meermaals vastgesteld dat het transport van (Beter Leven) dieren naar de slachterijen niet lukt zonder geweld. In december 2022 publiceerde Ongehoord al beelden van Beter Leven-varkens die tijdens hun laatste levensdagen stroomstoten krijgen of worden geslagen en getrapt. Bij de megastal van Martin Houben werden varkens met stroomstoten op transport gezet. Bij de megastal van Annechien ten Have werden varkens geslagen met de hand en met plastic klappers, maar ook de zware opdrijfborden werden gebruikt om op de varkens in te slaan.^[18]

Varkens worden bij het in- en uitladen geconfronteerd met stressvolle situaties: onbekende soortgenoten en mensen, een vreemde omgeving en lawaai, gladde ondergronden van laadbruggen en vrachtwagens. Van nature nemen varkens de tijd om nieuwe omgevingen voorzichtig te verkennen. In de industrie is daar echter geen tijd voor en moeten de dieren zo snel mogelijk verplaatst worden. Geweld bij het in- en uitladen is daardoor onvermijdelijk.

Inspectiedocumenten tonen falen van maatregelen aan

In januari 2020 toonde Ongehoord hoe varkens bij aankomst in Beter Leven slachterij Westfort routinematig geslagen werden met klappers en opdrijfborden. De Dierenbescherming zei met maatregelen te komen, zoals extra controles, meer opleiding voor werknemers en betere inrichting van de stallen.^[19] Westfort zelf beweerde het geweld tegen dieren te kunnen stoppen door de klappers te bannen. De varkens zouden voortaan opgedreven worden door met vlaggen te wapperen.^[20]

Inspectierapporten van 2022 en 2023 die Ongehoord opvroeg bij de NVWA tonen dat het geweld tegen dieren niet gestopt is. In plaats van met de vlaggen te wapperen, worden de vlaggenstokken gebruikt om varkens te slaan.

Ook andere misstanden die Ongehoord had gefilmd bij Westfort, raakten niet opgelost. De problemen met verdovingsapparatuur bleven zich structureel voordoen in 2022 en 2023. Herhaaldelijk loopt het fout met de elektrische verdovingstangen, waardoor varkens meermaals pijnlijke stroomschokken moeten ondergaan.

In 2023 maakten NVWA-inspecteurs haast dagelijks opmerkingen over het mengen van groepen varkens bij aankomst in het slachthuis. Het mengen van varkens in de wachtruimtes zorgt voor stress en onrust en wordt door NVWA sinds 2023 als een overtreding beschouwd.^[21] Voor het Beter Leven-keurmerk was een verbod op het mengen van groepen varkens reeds in 2018 opgenomen in de criteria.^[23]

Het Beter Leven keurmerk kan zijn beloftes aan de consument niet waarmaken. Dat is niet verwonderlijk. De veehouderij kan dieren geen gezond en goed leven geven omdat dit haaks staat op de productiedoelen.

Zelfs als alle Beter Leven criteria strikt nageleefd zouden worden, kunnen welzijns- en gezondheidsproblemen niet voorkomen worden. Zo is bekend dat een overdekte uitloop aan een stal tocht veroorzaakt waardoor kuikens sneller luchtwegproblemen ontwikkelen.^[24] Strokokers kunnen aanleiding geven tot vechtpartijen omdat maximaal 2 varkens tegelijk de koker kunnen gebruiken. De strobriketten waarmee de kokers gevuld worden, zwellen op door vocht en worden zo broeiplekken voor bacteriën en schimmels.^[25] Voor transport en in de slachterijen is geweld onvermijdelijk omdat de dieren zich instinctief verzetten tegen de stressvolle en onnatuurlijke omstandigheden. Keurmerken zoals Beter Leven verbeteren het imago en het verdienmodel van de industrie, maar voorkomen niet dat dieren ernstig lijden.

“Dat de Dierenbescherming haar medewerking verleent aan een vleeskeurmerk is erg genoeg,” zegt Johan Boonstra van Ongehoord. “Maar dat ze het geweten van consumenten sust met onwaarheden, dat is onvergeeflijk. De Dierenbescherming is haar naam onwaardig.”

Ongehoord dient een klacht in en verzoekt de Reclame Code Commissie om uit te spreken dat de Dierenbescherming moet stoppen met misleidende en foutieve informatie te verspreiden.