Beter Leven reclames blijken fabel

Beelden

Ongehoord heeft met verborgen camera de dagelijkse werkzaamheden gefilmd in de kraamafdeling bij Loes van de Pas (Fokbedrijf Den Tip, Bergeijk). Moedervarkens staan er vastgeklemd in kraamkooien: een constructie van stalen beugels waarin de zeug zich niet vrij kan bewegen. De dieren eten, drinken, slapen, bevallen en zogen in de kooi, en hebben geen mogelijkheid om zich te ontlasten op een afzonderlijke mestplek: we zien hoe uitwerpselen op de hoofden van biggen vallen.

Moedervarkens worden rond de periode van het werpen en het zogen meer dan een maand onafgebroken opgesloten in de kooi. De beelden tonen zeugen die stangbijten, gedrag dat wijst op stress en frustratie.

De varkenshouders gaan weinig zachtzinnig om met de dieren. Een moedervarken die in de kooi geen kant op kan, wordt met een stok in de flank gepord. Biggen worden aan de achterpoten opgepakt om hen in de behandelkooi te gooien. Hun oren worden geperforeerd met een oormerktang, daarna worden ze achteloos teruggegooid in het kraamhok. We zien dat Van de Pas ook regelmatig de biggen verplaatst. Ze pakt daarbij pasgeboren dieren op aan hun achterpoten, met drie tegelijk, en loopt ermee door de gangen. De biggen hangen ondersteboven en slingeren wild heen en weer.

Zwakke, te kleine en zieke biggen worden systematisch afgemaakt door de varkenshouders. Herhaaldelijk werd gefilmd hoe Loes Van de Pas en haar medewerkers dieren doodslaan tegen een metalen hek. De biggen worden vastgepakt bij hun achterpoten en met hun hoofd tegen het hek geslagen. Dat leidt niet altijd tot de dood. Nog levende biggen worden weer uit de afvalemmer gehaald om hun hoofd nogmaals hard tegen het hek te slaan.

Aan het einde van de kraamperiode worden biggen van hun moeder gescheiden en overgebracht naar de biggenafdeling. Het verplaatsen van de biggen verloopt alles behalve rustig. Met een opdrijfbord en een klapper, en onder luid geroep, worden de dieren opgedreven naar de afdeling. Uit vakliteratuur is bekend dat varkens gestrest raken door lawaai en geroep.^[5]

Bij het opdrijven van varkens mag geen gebruik gemaakt worden van stroomstootwapens en de zogenoemde 'veeprikker' mag niet aanwezig zijn op het bedrijf. Toch zien we mede-eigenaar Joris van Iersel rondlopen met een stroomstootwapen in de zak van zijn overall.

Ook in de kraamstallen van varkensbedrijven Kroes (Woubrugge) en Buut’n Gewoon (Rouveen) staan zeugen vastgeklemd in kraamkooien, meerdere dieren hebben doorligwonden op hun lichaam. In de kraamstal van Kroes wordt een gillend biggetje gefilmd: een moedervarken heeft zich verlegd en een zwakke big kon niet snel genoeg wegkomen. Het biggetje raakt geplet onder het zware zeugenlichaam. Bij alle drie de bedrijven liggen in meerdere kraamhokken dode biggen, en biggen die op sterven na dood zijn. In emmers en kadavercontainers liggen nog meer dode dieren.

Een doekje voor het bloeden

Net als in de gangbare veehouderij zijn kraamkooien nog steeds de norm in Beter Leven fokkerijen, 1 ster. Een Beter Leven moeder heeft dus in de kraamafdeling even weinig mogelijkheden om natuurlijk gedrag uit te voeren als haar gangbare soortgenoten.

In de natuur bouwt een moederzwijn zelf een kraamnest. Een tot twee dagen voor de bevalling verlaat ze haar familiegroep om een beschutte nestplek te zoeken. Ze kan tot meerdere kilometers afleggen om een plek te vinden die aansluit bij haar behoeften. Ze graaft een kuil van enkele decimeters diep en sleept nestmateriaal naar het nest toe, vaak over tientallen meters afstand. Ze bekleedt de bodem van de kuil met plantenmateriaal zoals gras, bladeren en mos, en dekt de kuil toe met takken.^[6]

Kraamkooien beperken de moedervarkens vrijwel volledig in bewegingsvrijheid en maken natuurlijk moedergedrag onmogelijk. Een week voor de uitgerekende worpdatum wordt het moedervarken in de kooi geplaatst. Om tegemoet te komen aan haar sterke nestbouwbehoefte, krijgt een Beter Leven varken in de dagen voor haar bevalling nestbouwmateriaal. Meestal wordt een jute lap gegeven, vastgeknoopt aan de stangen van de kooi. Een doekje voor het bloeden, want de essentiële verrichtingen van nestbouwgedrag (graven en wroeten, verzamelen van nestmateriaal, de nestplaats ermee bedekken) kunnen in een kraamhok niet uitgevoerd worden. Uit stress en frustratie ontwikkelen zeugen stereotiep gedrag zoals stangbijten.^[7]

Na de geboorte van de biggen belet de kooi het moedervarken om zich terug te trekken wanneer ze daar behoefte aan heeft: ze is constant beschikbaar voor de biggen. In een natuurlijke familiegroep is de opvoeding en zorg voor biggen een gedeelde taak: meerdere moeders ontfermen zich gezamenlijk over elkaars biggen, en een hongerige big kan bij verschillende moeders melk drinken.^[8]

Daar komt nog bij dat een Beter Leven varken per worp meer dan het dubbele aantal biggen krijgt vergeleken met een natuurlijk moederzwijn. Ook worden de moeders meerdere keren per jaar zwanger gemaakt.

Hoge biggensterfte

Hoge biggensterfte in kraamstallen is een bekend probleem van de varkenshouderij. Ongeveer 12% van de biggen (bijna 1 op 8) sterft binnen de eerste levensweken.^[9] Zoals te zien op de beelden van Ongehoord verandert een Beter Leven ster hier niets aan.

De hoge biggensterfte is een rechtstreeks gevolg van de opgedreven worpgrootte van de moedervarkens. Door genetische selectie is de biggenproductie van zeugen sterk verhoogd. Ze krijgen gemiddeld 15-16 levend geboren biggen – dat geldt ook voor Beter Leven zeugen. Een natuurlijk moederzwijn krijgt gemiddeld 6 biggen per worp.^[10]

De keerzijde van de onnatuurlijke worpgrootte in de industrie is dat veel biggen doodgeboren worden, of bij de geboorte te zwak en te licht zijn.^[11] Ze sterven in het kraamhok of worden afgemaakt door de varkenshouder. Onder het Beter Leven keurmerk is het doden van biggen toegestaan, zolang het maar gebeurt volgens “wetgeving en humane beginselen”. Volgens deze beginselen mogen dieren tot 5 kilo gedood worden met een nauwkeurige 'percuterende' klap op het hoofd.^[12]

Ook het pletten van biggen door de moeder vindt zijn oorzaak in de onnatuurlijke worpgrootte. De zwakste en kleinste biggen zijn niet vitaal genoeg om tijdig uit te wijken voor de bewegingen van hun moeder.^[13] Dit is de reden dat moedervarkens in kraamkooien worden opgesloten, de kooi biedt bescherming voor de biggen. In vrijloopkraamhokken is het risico op doodliggen nog groter.^[14]

Scheiden van moeders en biggen

Het verblijf in de kraamafdeling eindigt met het ‘spenen’ van de biggen. Dit betekent dat ze van moedermelk overgeschakeld worden op vast voer. Biggen worden gespeend rond de leeftijd van 3-4 weken, omdat de varkenshouder het moederdier zo snel mogelijk terug wil insemineren. Het scheiden van biggen en moeders is in alle opzichten onnatuurlijk en geldt als een van de meest ingrijpende en stressvolle gebeurtenissen in het leven van varkens.

Beter Leven biggen (1 ster) mogen enkele dagen langer bij hun moeder blijven dan gangbare biggen: 25 dagen versus 21 dagen. Volgens recent ingevoerde Beter Leven criteria wordt de zoogperiode vanaf medio 2027 nog verhoogd naar 28 dagen.^[15] Op fysiologisch gebied kan van enige ‘verbetering’ gesproken worden – de biggen hebben dan een beter ontwikkeld immuunsysteem en spijsverteringsstelsel, wat vooral voordelig is voor de varkenshouder: ze eten beter en groeien sneller waardoor ze ook sneller op slachtgewicht komen.^[16] Het lijkt er dus sterk op dat een aanpassing voor een efficiëntere varkenshouderij hier door de Dierenbescherming verkocht wordt als een welzijnsverbetering.

Een latere speendatum maakt de scheiding van moeders en biggen echter niet natuurlijker of minder stressvol. In de natuur stoppen biggen niet abrupt met moedermelk drinken. Natuurlijk spenen is een langdurig proces, het strekt zich uit over 3 tot 4 maanden, waarbij de biggen geleidelijk aan minder bij de moeder drinken. Vanaf 3 weken gaan ze onder begeleiding van hun moeder op verkenning in het bos, ze leren wroeten en voedsel zoeken, en schakelen heel geleidelijk over op vast voedsel.

Het scheiden van moeders en biggen druist ook in tegen de natuurlijke sociale organisatie van de dieren. Zwijnen leven in familiegroepen, zeugen blijven levenslang bij de groep waar ze geboren zijn, beren verlaten de groep rond de leeftijd van een jaar tot anderhalf jaar. De integratie van nieuw geboren biggen in de groep verloopt geleidelijk. In het begin wijken ze niet van hun moeders zijde, gaandeweg durven ze vaker sociale interacties aan te gaan met andere groepsleden. Ze ontwikkelen spelgedrag met leeftijdsgenootjes, maar net zo belangrijk is het contact met volwassen groepsleden. Door hun moeder en andere volwassen dieren te imiteren, leren de biggen alle belangrijke vaardigheden die ze nodig hebben in hun leven.^[17][18][19]

Het contrast met ‘Beter Leven’ kan niet groter zijn. Het spenen van biggen in de fokkerijen houdt in dat de dieren op één en dezelfde dag een hele reeks ingrijpende, onnatuurlijke veranderingen ondergaan: ze worden gescheiden van hun moeder, verplaatst naar een vreemde omgeving, geconfronteerd met onbekende hokgenoten en overgeschakeld van moedermelk naar vast voer. De scheiding op zich en alle onnatuurlijke gebeurtenissen die ermee gepaard gaan, veroorzaken ernstige stress bij de biggen. Een verschuiving van de speenleeftijd verandert hier niets aan. Zowel bij biggen die op 21 dagen als op 28 dagen gespeend werden, hebben onderzoekers vocalisaties, agressie en stereotiepe gedragingen vastgesteld, zoals zuigen en kauwen op lichaamsdelen van hokgenootjes. Ook ‘belly-nosing’ komt in beide leeftijdsgroepen voor: de biggen duwen dan opdringerig met hun snuit tegen de buik, flank of andere lichaamsdelen van een hokgenoot – gedrag dat ze in normale omstandigheden alleen uitvoeren tegen de uier van hun moeder wanneer ze willen drinken.^[20]

Langer in de kooi

Terwijl het verhogen van de speenleeftijd niet helpt om stress bij de biggen te voorkomen, zijn de gevolgen voor moedervarkens dramatisch: later spenen betekent nog langere opsluiting in het slechtst denkbare huisvestingssysteem van de varkensindustrie: de kraamkooi.

Zeugen werpen 2 tot 3 keer per jaar biggen. Per worp brengen Beter Leven zeugen zo’n 32 dagen door in de kraamkooi: een week voor de bevalling, plus 25 dagen erna om de biggen te zogen. Volgens de nieuwste criteria zullen ze vanaf mei 2027 nog 3 dagen langer in de kooi staan: 5 weken in totaal. Dit is een week langer dan zeugen in gangbare bedrijven.

Niettemin houdt de Dierenbescherming consumenten voor dat “zeugen er op vooruitgaan met de nieuwe criteria”.^[21] Hiermee doelt de Dierenbescherming op de afschaffing van kraamkooien, maar dat zal op zijn vroegst in 2035 gebeuren. De Dierenbescherming waarschuwt nu al voor mogelijk uitstel van de streefdatum, omwille van de vergunningsproblematiek. Bovendien mogen moedervarkens ook na 2035 nog een week rond de bevalling vastgeklemd worden in kraamkooien.^[22]

Beelden

Nadat de biggen weggehaald zijn, worden hun moeders naar de inseminatieafdeling verplaatst. Ook daar worden ze weer in een kooi gestopt, de inseminatiekooi.

Het verplaatsen van de dieren tussen de afdelingen gaat gepaard met stress en mishandeling. Bij Van de Pas werd gefilmd hoe een moedervarken gedwongen wordt te lopen door haar bij de staart te pakken. Dit is pijnlijk, omdat een varkensstaart veel gevoelige zenuwen bevat. Varkenshouder Tom Kroes gebruikt een stok bij het verplaatsen van moedervarkens. Een zeug die de verkeerde kant uitgaat, wordt herhaaldelijk hard geslagen.

We zien hoe Kroes en andere medewerkers herhaaldelijk geslachtsdelen van zeugen betasten om te controleren of ze al vruchtbaar zijn. Het insemineren zelf gebeurt door een inseminatiepipet in te brengen in de vagina. Een zakje met sperma wordt aan de pipet gehangen om de zeug te bevruchten. Het is in de varkenshouderij gebruikelijk om zeugen een dag na de inseminatie nogmaals te insemineren.

Geïnsemineerde dieren worden verplaatst naar de drachtstal, een groot groepshok voor zwangere zeugen. Het onderzoeksteam filmde de drachtstallen bij varkensbedrijven Van de Pas en Buut’n Gewoon. De stallen zijn stoffig en zitten onder het spinrag. We zien zeugen die staan, zitten en liggen in een laag urine en mest. Veel dieren zitten zelf ook onder de viezigheid.

Kunstmatig is niet natuurlijk

Er is geen verschil tussen het insemineren van zeugen in gangbare en Beter Leven bedrijven. Het spreekt voor zich dat kunstmatige inseminatie op geen enkele wijze beantwoord aan de behoefte tot natuurlijk paringsgedrag. Om de aanmaak van vruchtbaarheidshormonen bij de zeugen op te wekken en te versnellen, laten varkenshouders een mannelijk varken, een beer, langs de kooien lopen. Zodra moederdieren in hun vruchtbare periode komen, maken ze in hun gedrag duidelijk dat ze willen paren. Daar zal het in de varkenshouderij echter nooit van komen – de beer wordt terug opgesloten in het berenhok, en de varkenshouder spuit de zeugen in met zaad.

In het wild kennen zwijnen een paarseizoen. Ze paren vanaf de herfst en werpen in de lente. Het moederzwijn heeft maanden de tijd om te herstellen voor ze weer zwanger wordt. In de veehouderij wordt een moedervarken enkele dagen na het spenen van de biggen opnieuw geïnsemineerd. De kort op elkaar volgende zwangerschappen en het zogen van onnatuurlijk grote aantallen biggen — meer dan het dubbele van een natuurlijke worp — vreten aan haar energiereserves.^[23]

Nog voor ze 4 jaar oud is, is het moedervarken uitgeput: haar weerstand vermindert, ze krijgt vruchtbaarheids- en/of andere gezondheidsproblemen en wordt afgevoerd naar de slacht. Van nature zou ze 20 jaar oud kunnen worden.^[24]

Dierenbescherming verbloemt kooileed

Op het consumentengedeelte van de Beter Leven website deelt de Dierenbescherming enthousiast mee dat zeugen “alleen 4 dagen rond het dekken (= insemineren) en de tijd in de kraamstal met de biggen nog individueel opgesloten mogen worden”.^[25] Een leugen, want het verblijf van zeugen in de inseminatiekooi is geen vast afgebakende periode. Zowel de wet als de criteria van Beter Leven schrijven voor dat een zeug “vanaf het moment van spenen tot en met 4 dagen NA de dag van inseminatie” opgesloten mag worden.^[26][27] Op de consumentenpagina lijkt de Dierenbescherming te 'vergeten' dat een zeug na het spenen niet meteen geïnsemineerd wordt. Ze moet eerst berig worden, en die berigheid treedt gemiddeld pas 5 dagen na het spenen op.^[28] Dit kan zelfs oplopen tot 10 dagen.^[29] De 4 dagen die vermeld worden op de consumentenpagina komen bovenop de dagen voorafgaand aan de inseminatie.

De drachtstal

Vanuit de inseminatie-afdeling gaan de zeugen naar de drachtstal. Ook daar zijn de leefomstandigheden onnatuurlijk. In het wild leven zeugen samen in vaste familiegroepen. Zo'n groep bestaat uit twee tot vijf nauw verwante moedervarkens met hun kinderen. De dieren ondernemen dagelijks kilometerslange tochten binnen hun leefgebied, waarbij ze zich verplaatsen tussen hun rustplek, voedselrijke plekken waar ze gezamenlijk naar verse hapjes wroeten, modderpoelen om in te baden en plekken waar ze hun behoefte doen. Vrouwelijke zwijnen blijven levenslang bij de groep waarin ze geboren zijn.^[30]

In de drachtstal verblijven zeugen in groepen die door de varkenshouder zijn samengesteld. Na 3 maanden wordt de groep uit elkaar gehaald omdat de dieren dan verplaatst worden naar de kraamafdeling.

In plaats van samen op pad te gaan en naar vers voedsel te wroeten, moeten zeugen in de drachtstal op hun beurt wachten bij voerstations of troggen om een portie industrieel varkensvoer te bemachtigen. Omdat er te weinig ruimte is voor een natuurlijke mestplek, raken de vloeren al snel bevuild met uitwerpselen. Vochtige, vuile vloeren leiden tot meer klauw- en beenproblemen bij de zeugen — en klauwproblemen zijn een belangrijke reden om zeugen af te voeren naar de slacht.^[31]

Geen extra ruimte voor Beter Leven zeugen

Alle dieren zijn gelijk, maar sommigen zijn gelijker dan anderen. Het beroemde citaat van George Orwell is opvallend toepasselijk op het Beter Leven keurmerk. Op de homepage belooft het keurmerk "aantoonbaar meer ruimte" voor alle dieren, en de Dierenbescherming erkent zelf dat ruimtegebrek een van de grootste problemen is voor varkens in de gangbare varkenshouderij.^[32][33] Toch krijgen moedervarkens in Beter Leven drachtstallen (1 ster) evenveel — of eigenlijk: even weinig — ruimte als hun gangbare soortgenoten.

De leefruimte bedraagt 2,25 m² per zeug, en die mag zowel in gangbare als Beter Leven-stallen nog eens met 10% worden verkleind wanneer dieren in groepen van meer dan veertig worden gehouden.^[34] Ter vergelijking: in het wild beschikt een familiegroep zwijnen van vijf tot dertig dieren gemiddeld over een leefgebied van 800 hectare — oftewel 8 miljoen vierkante meter.^[35]

Beelden

In de vleesvarkensafdeling worden jonge varkens vetgemest voor de slacht. Ongehoord filmde 1 ster-vleesvarkenshokken bij Buut’n Gewoon (Rouveen) en Van Veldhuizen (Ede). In het Limburgse Echt bezochten we een 3 sterren-vleesvarkensstal van Livar.

Onder Beter Leven, 1 ster, kunnen de varkens niet naar buiten: ze staan, zitten, eten en slapen op de beton- en roostervloeren van het hok. Ongehoord filmde de vleesvarkenshokken bij Buut’n Gewoon, 1 ster Beter Leven. Hoewel er hokverrijking aanwezig is – bedoeld om de dieren afleiding te geven – filmde Ongehoord er varkens die aan elkaars staarten bijten: stereotiep gedrag wat wijst op verveling, stress en frustratie. Meerdere varkens hebben aangevreten staarten.

Ons onderzoeksteam bezocht ook een 3 sterren vleesvarkensstal van Livar. Hoewel de varkens er later gespeend worden (6 weken), meer ruimte en meer hokverrijking krijgen, op een laag stro liggen en naar buiten kunnen, filmde Ongehoord er een ernstige uitbraak van staartbijterij. In plaats van krulstaarten zien we hangende staarten, wat er op wijst dat de dieren zich slecht voelen.^[36][37]

Hun staarten zijn ernstig aangevreten. In de korte tijdsspanne dat de dieren gefilmd werden, zien we herhaaldelijk dat varkens elkaar achterna zitten voor nieuwe bijtaanvallen. Ook in het ruimere drie sterren hok kunnen de varkens elkaars bijtaanvallen niet ontlopen.

Elk varkensbedrijf beschikt over een ziekenboeg om varkens met welzijns- en gezondheidsproblemen af te zonderen. Ongehoord plaatste camera’s in het vleesvarkensbedrijf van de bekendste varkenshouder van het Beter Leven-keurmerk: 'boer Dik' uit het reclamefilmpje voor varkens met 1 ster.

In de ziekenboeg van Dik van Veldhuizen (Ede) zien we vleesvarkens met aandoeningen die typisch zijn voor de varkenshouderij, zoals grote navelbreuken en kreupelheid. De hokken zijn sterk vervuild, er lopen veel muizen rond, er ligt geen strooisel op de vloer en er is geen hokverrijking die voldoet aan de eisen. Hoewel het keurmerk voorschrijft dat varkens in een individueel ziekenhok oogcontact moeten hebben met soortgenoten, is dat niet altijd het geval.

In een van de hokken zit een kreupel varken met een ontstoken bil. Van Veldhuizen dwingt het dier rechtop te staan door aan de staart te trekken. Het varken wordt behandeld met injecties. Als dat niet helpt, wordt het schietmasker erbij gehaald — een apparaat waarmee een metalen pen in de hersenen van het dier wordt geschoten. Het varken wordt door de kop geschoten, maar er wordt geen keelsnede uitgevoerd om het dier dood te laten bloeden. Europese wetgeving schrijft voor dat het schieten van een dier onmiddellijk gevolgd moet worden door een dodingsmethode, zoals verbloeding. Een schietmasker garandeert namelijk niet de dood: het varken kan weer bij bewustzijn komen.

Nadat het geschoten varken minutenlang heeft liggen stuiptrekken, rijdt Van Veldhuizen het naar buiten op een kadaverkar. Voor het verplaatsen van levende dieren in de ziekenboeg gebruikt hij een stroomstootwapen.

Ook in de afdeling voor gezonde vleesvarkens werden ernstige welzijnsproblemen gefilmd bij Van Veldhuizen. Een varken met een bloedende prolaps (een aandoening waarbij een stukje darm uit de anus komt) wordt achternagezeten door hokgenoten die aan de wond bijten. Dit is een vorm van kannibalisme: afwijkend gedrag dat net als staartbijterij voortkomt uit verveling, stress en frustratie. Zelfs wanneer het gewonde varken gaat liggen om te rusten, kan een hokgenoot het niet laten om aan de prolaps te knabbelen. Het hokverrijkingsmateriaal, een blokje aan een ketting, wordt ongemoeid gelaten.

Onnatuurlijke leefomstandigheden leiden tot stereotiep gedrag

Staartbijterij geldt als een van de ernstigste en meest wijdverspreide problemen in de varkensindustrie. Het komt voor in alle houderijsystemen: WUR-onderzoek aan de slachtlijn vond geen noemenswaardige verschillen in staartschade tussen gangbare, Beter Leven- en biologische varkens.^[38]

De fundamentele oorzaak van staartbijterij – en andere vormen van stereotiep gedrag – ligt in het onvermogen van varkens om natuurlijk gedrag uit te oefenen. Volgens het EFSA-rapport "Welfare of pigs on farm" is het gebrek aan mogelijkheden voor exploratie- en foerageergedrag in een stal een van de belangrijkste welzijnsproblemen in de varkenshouderij.^[39]

Op de consumentenpagina van het Beter Leven keurmerk wordt geclaimd dat staartbijterij te voorkomen is met extra ruimte per dier, meer voerplekken en verrijkingsmateriaal.^[40] Dat blijkt niet uit de beelden van Ongehoord in stallen met 1 én met 3 sterren.

Ook in het ‘ruimere’ Beter Leven hok (1 vierkante meter per dier onder 1 ster) hebben varkens niet de ruimte en vrijheid om kilometerslange tochten te maken zoals in het wild. En zelfs het beste verrijkingsmateriaal verliest snel zijn aantrekkingskracht: varkens raken eraan gewend, het prikkelt hun nieuwsgierigheid slechts kort. Een natuurlijke leefomgeving verandert voortdurend: nieuwe geuren, wisselende planten, andere dieren, de seizoenen.

Ook eetbaar wroetmateriaal, zoals luzerne op de stalvloer, biedt niet de diversiteit van een natuurlijke bodem: in het bos wroeten zwijnen naar wortels, larven, insecten, wormen — elke hap anders, elke plek een verrassing. Onder 3 sterren van het keurmerk krijgen vleesvarkens weliswaar een buitenuitloop (1 vierkante meter per dier), maar de ondergrond van deze uitloop bestaat in de meeste gevallen, net als de stalvloer, uit beton en roosters.

Wat meer ruimte in een hok, verrijkingsmateriaal, een extra voerplek of zelfs een uitloop, bieden varkens geen volwaardig alternatief voor natuurlijk exploratie-, foerageer- en wroetgedrag. Het onderzoek van Ongehoord toont dat stress en frustratie – met stereotiep gedrag als gevolg – inherent zijn aan het onnatuurlijke leven van varkens in de varkenshouderij, ongeacht het aantal sterren.

Krulstaartroutes op maat van de industrie

Voor varkenshouders is staartbijterij vooral een economisch probleem. Varkens met ernstige staartschade moeten op de boerderij gedood worden. Dieren met minder ernstige wonden mogen wel naar de slacht, mits ze op de vrachtwagen apart vervoerd worden — maar ook dan loopt de veehouder het risico dat hij minder uitbetaald krijgt vanwege de staartschade, of dat de NVWA het dier alsnog volledig afkeurt.^[41]

Om economische verliezen door staartbijterij te beperken, worden staarten van biggen gecoupeerd. Het risico op uitbraken van staartbijterij is dan kleiner.^[42] Maar het afknippen van staarten stuit op groeiende afkeer vanuit de samenleving. Om het imago van de industrie te verbeteren en de vleesverkoop op peil te houden, hebben overheid, sector en Dierenbescherming besloten om te stoppen met staartcouperen. Voor het Beter Leven keurmerk is 1 januari 2030 vastgelegd als einddatum voor het afknippen van staarten.

De krulstaartroutes zijn niet bedoeld om het dierenleed geleidelijk te verminderen, maar om varkenshouders tijd te geven hun bedrijfsvoering en stallen aan te passen. Eén van de routes houdt in dat de staarten jaarlijks een stuk langer worden gelaten: in 2027 mag nog twee derde van de staart worden afgeknipt, in 2028 de helft, in 2029 een derde, om in 2030 tot een volledige coupeerstop te komen. Uit onderzoek is bekend dat het couperen van biggenstaarten pijnlijk en stressvol is, ongeacht de lengte die wordt afgeknipt.^[45]

GefeliciStaart

Volgens onderzoek van Wageningen University kan staartbijterij nooit volledig voorkomen worden in de varkenshouderij: ook met meer welzijnsmaatregelen en hokverrijking zal naar schatting 5 tot 15% van de varkens alsnog staartschade oplopen.^[46] De jaarproductie van Beter Leven-varkens schommelt tussen de 3,5 en 4 miljoen dieren, wat betekent dat met het coupeerverbod ruim een half miljoen varkens per jaar risico zullen lopen op staartbijtwonden.^[47]

Toch kiest de Dierenbescherming liever voor een goednieuwsshow richting de consument. In een promotiefilmpje op de website krijgen varkenshouders Pieter Post en Klaas Mijnheer een "GefeliciStaart-taart" omdat zij "laten zien dat zij in staat zijn om varkens te houden mét krulstaarten".^[48] Beelden van Ongehoord laten het tegendeel zien: in de hokken van hun bedrijf Buut'n Gewoon (1 ster) zijn varkens met aangevreten staarten gefilmd.

Op heterdaad betrapt?

Tijdens het bezoek aan de Livar-locatie met 3 Beter Leven-sterren in Echt – bekend onder de naam Sint-Antoniushoeve – deed het onderzoeksteam van Ongehoord nog een onverwachte en opmerkelijke vaststelling.^[50] In oude stalgebouwen naast de uitloopstallen troffen onze onderzoekers moedervarkens aan in kraamkooien, en vleesvarkens in huisvesting zonder buitenloop. De beelden tonen slecht onderhouden hokken, onder een wolk van stof en spinrag. In plaats van op stro zitten de varkens op kale beton- en roostervloeren. In de gangen van de oude stalgebouwen werden formulieren en overalls gefilmd met het logo van Livar erop. Alle varkens, zowel in de oude stallen als in de drie-sterrenstallen, droegen oormerken met hetzelfde UBN-nummer (bedrijfsnummer). Met dit UBN-nummer staat Livar in het Beter Leven-register vermeld als een drie-sterrenlocatie.

Volgens de criteria van het keurmerk moeten alle varkens die aanwezig zijn op een bedrijfslocatie (UBN) met drie Beter Leven-sterren, voldoen aan de criteria van drie Beter Leven-sterren.^[51] Dit is duidelijk niet het geval op de Sint-Antoniushoeve.

Beelden

Rond de leeftijd van 6 maanden worden vleesvarkens naar de slacht gebracht. Ongehoord heeft met verborgen camera’s het inladen van de varkens gefilmd bij Buut’n Gewoon. Varkenshouder Pieter Post haalt groepen varkens uit de stallen en zet ze klaar in de laadruimte van het bedrijf. Hij schopt varkens en slaat hen met een klapper, trekt aan hun staarten en deelt stroomstoten uit. Een transporteur van varkenshandel Schuttert laadt de dieren vervolgens in, waarbij ook veelvuldig gebruik wordt gemaakt van een stroomstootwapen. Wanneer de vrachtwagen vol zit, komt een tweede transporteur de resterende varkens ophalen — ook hij maakt excessief gebruik van de taser. Sommige varkens krijgen meerdere stroomstoten kort na elkaar toegediend, we horen de dieren luid gillen.

De vrachtwagen heeft meerdere etages, de varkens worden in lagen boven elkaar geladen. Bij één compartiment sluit het deksel niet. Een varken is namelijk op de rug van een andere varken gekropen, omdat er geen ruimte is in de vrachtwagen. De transporteur gaat bovenop het deksel staan en springt op en neer om het deksel dicht te duwen. Als dat niet lukt wordt het deksel omhoog gedaan om varkens uit de weg te schoppen.

Op een ander moment zien we hoe een moedervarken afgevoerd wordt uit het bedrijf. Ze wordt ingeladen in een kleine aanhangwagen. Ook dit lukt niet zonder geweld. We zien hoe de zeug ruim 10 minuten lang ernstig mishandeld wordt met een opdrijfbord.

Varkens vogelvrij verklaard bij transport

De Dierenbescherming claimt dat ‘Beter Leven’ een ketenkeurmerk is: alle schakels in de productieketen, “van boer tot aan de supermarkt en alle schakels daartussen”, moeten worden gecontroleerd en gecertificeerd.^[52] Dit is onwaar. Hoewel de Dierenbescherming op de Beter Leven website erkent dat “transport één van de meest stressvolle gebeurtenissen is voor een varken” legt het keurmerk géén certificatieplicht of criteria op voor transporteurs.^[53] Er is dus vanuit het keurmerk geen enkele vorm van controle op de transporteurs.

In de criteria voor Beter Leven slachterijen is wel een verbod op stroomstootwapens opgenomen, en volgens de eisen voor varkenshouders mogen dergelijke ‘veeprikkers’ niet aanwezig zijn op het varkensbedrijf. Het prikkerverbod voor Beter Leven slachters en boeren bestaat al jaren, en sinds begin 2026 zijn de prikkers ook bij wet verboden binnen Nederland.

Ongehoord filmde eerder ook al gebruik van stroomstootwapens en andere vormen van geweld bij het inladen van dieren, meer bepaald bij varkenshouderij Albers (1 Beter Leven ster), Ten Have-Mellema (2 Beter Leven sterren) en Houbensteyn (1 Beter Leven ster). Bij Beter Leven slachterij Westfort werd het uitladen van varkens gefilmd, wat gepaard ging met schoppen, aan staarten en oren trekken, en hard slaan met klappers.^[55]

Dat het transport van varkens ondanks criteria en wetgeving nog steeds gepaard gaat met veel stress en geweld is voor Ongehoord geen verrassing. De dieren worden bij het inladen geconfronteerd met stressvolle situaties: onbekende soortgenoten uit verschillende hokken, onbekende mensen, een vreemde omgeving en lawaai, gladde ondergronden van laadbruggen en vrachtwagens. Van nature nemen varkens de tijd om nieuwe omgevingen voorzichtig te verkennen. Die tijd krijgen ze niet bij het inladen: de transporteur moet de dieren tijdig afleveren bij het slachthuis. Om het inladen te bespoedigen worden de varkens opgedreven met geweld.^[56]

Hoewel de eisen van het Beter Leven keurmerk laagdrempelig zijn en geen systeemverandering vragen van de veehouder, krijgen nieuwe deelnemers ruim de tijd om hun bedrijf aan te passen aan de criteria. Ook bij de invoering van een nieuw criterium binnen het keurmerk gelden overgangstermijnen. Daarnaast bestaan er generieke ontheffingen — waar een hele categorie veehouders gebruik van kan maken — én individuele ontheffingen per bedrijf. Al deze uitstelregelingen hebben één ding gemeen: de consument betaalt de meerprijs van het keurmerk voor producten die nog niet aan de beloften voldoen.

Ontheffingen voor varkenshouders

Op 1 januari 2025 werd een reeks nieuwe criteria van kracht voor varkenshouders met 1 Beter Leven ster, onder meer de daglicht-eis, en aanpassingen van vloeren en voerinstallaties. Deze eisen waren al sinds 2010 bekend, en de sector kreeg dus 15 jaar de tijd om ze door te voeren. Toch kondigde de Dierenbescherming kort voor de deadline ontheffingsmogelijkheden aan, wat betekent dat varkenshouders uitstel konden vragen voor specifieke aanpassingen. Toen Vakblad Boerderij in februari 2025 bij de Dierenbescherming informatie opvroeg, bleek dat 66 van de 526 varkensbedrijven met 1 ster een ontheffing hadden: 1 op de 8 bedrijven voldeed dus nog niet aan alle criteria.^[78]

De Dierenbescherming claimt dat haar keurmerk "het dierenwelzijn achter Beter Leven producten inzichtelijk maakt" en dat "consumenten weten waar ze voor kiezen".^[79] Maar over de overgangs- en ontheffingsregelingen binnen het keurmerk is nauwelijks informatie beschikbaar. Voor welke criteria gelden instap- en overgangstermijnen, en voor welke niet? Hoe lang lopen die termijnen? Hoeveel veehouders maken er op dit moment gebruik van? En hoeveel bedrijven hebben een ontheffing gekregen, en waarvoor precies?

Dat uitstelregelingen eerder norm dan uitzondering zijn binnen het keurmerk, blijkt uit informatie die Ongehoord in 2024 naar buiten bracht: toen werden massaal ontheffingen toegekend aan vleeskuikenhouders. Vier op vijf deelnemers bleken niet te beschikken over de door het keurmerk beloofde uitloopruimte.^[80] Omroep Gelderland vroeg een woordvoerder van de Consumentenbond om een reactie. Die wond er geen doekjes om: "Je mag verwachten dat vlees met een keurmerk aan alle voorwaarden voldoet. Als dat niet zo is, dan word je dus voorgelogen".^[81]

Het Beter Leven keurmerk werd in 2007 door de Dierenbescherming gelanceerd als een leidraad naar "minder en beter": minder vleesconsumptie, en betere leefomstandigheden voor de dieren. De dierindustrie zag al snel een ander potentieel in het keurmerk: een veelbelovende marketingtool om vertrouwen uit te stralen naar de consument en de vleesverkoop op peil te houden. Ook het ministerie van landbouw zag in het keurmerk een goede manier om consumentenvertrouwen te stimuleren. Het succes van ‘Beter Leven’ is voor een groot deel te danken aan de subsidies die het ministerie in het keurmerk pompte: tussen 2010 en 2017 ontving de Dierenbescherming meer dan een miljoen euro voor de verdere ontwikkeling en promotie van haar keurmerk. Ook retailers zoals Albert Heijn kregen subsidies om het keurmerk te promoten bij de consument.^[82]

Onderzoeksgroep Ongehoord volgt het keurmerk al sinds 2011. We maakten beelden van konijnen, vleeskuikens, leghennen en varkens in veehouderijen en slachterijen met 1, 2 en 3 Beter Leven sterren. Keer op keer toonden we aan dat dieren ernstig leden, en dat eisen van het keurmerk niet werden nageleefd. Uit een adviesrapport dat de Dierenbescherming zelf liet opstellen naar aanleiding van beelden van Ongehoord, blijkt echter dat de organisatie misstanden nog steeds als "incidenten" beschouwt. De voornaamste zorg van de Dierenbescherming is eerder de imagoschade voor het keurmerk dan het aangetoonde dierenleed.^[83]

Onderzoeksgroep Ongehoord ziet het Beter Leven keurmerk dan ook als een wassen neus: door het geweten van de consument te sussen met misleidende dierenwelzijnsclaims, wordt de vleesconsumptie in stand gehouden. Beter Leven, 1 ster, is inmiddels uitgegroeid tot de norm in de supermarkten — maar de beloofde gedragsverandering bij de consument, "minder en beter", is uitgebleven.

In recent gedragsonderzoek van Wageningen University is nu bevestigd dat dierenwelzijnskeurmerken zoals Beter Leven een averechts effect hebben. Het keurmerk geeft consumenten een goed gevoel, doordat de verwoording positief is (beter, in plaats van minder slecht) Consumenten hoeven niet meer kritisch na te denken over hun vleesaankoop en zien geen reden om hun eetgedrag te veranderen.^[84]

Zowel het onderzoek van Ongehoord als dat van Wageningen University wijst dus in dezelfde richting: het keurmerk kan zijn beloftes niet waarmaken. In plaats van het geweten van consumenten te sussen, wordt het tijd dat de Dierenbescherming zich gaat richten op de bescherming van dieren. De Nederlandse vleesindustrie ligt al jaren onder vuur vanwege dierenleed. Er is geen enkel zicht op verbetering, de schandalen blijven zich juist opstapelen. Dierenbeschermers zouden daarom niet de belangen van de vleesindustrie moeten behartigen door hun imago op te poetsen. Werkelijke dierenbeschermers proberen de dierindustrie op te heffen.