Dane en Kuiper: maatregelen voor de bühne

Naar aanleiding van onze publicatie in april 2023 verklaarde de NVWA in de media dat veehandelaar Dane (Oudemolen) al langer onder ‘verscherpt toezicht’ stond, en dat het bedrijf meteen was stilgelegd. ^[25] Een maatregel voor de bühne, want Ongehoord filmde tijdens de periode van schorsing rondrijdende veewagens van Dane. Later bleek dat de NVWA de vergunning van zijn verzamelplaats tijdelijk had ingetrokken, maar zijn veehandel, diertransport en fokkerij ongemoeid had gelaten. ^[26] In augustus 2023 mocht ook Danes verzamelplaats weer open. De NVWA verklaarde in de media “alle vertrouwen te hebben” in Dane’s verbeterplan en in “de grote stappen” die het bedrijf had gezet. ^[27] Vreemd genoeg werd een WOO-verzoek van Ongehoord over de verbeteringen bij Dane door de NVWA geweigerd.

Over de misstanden in de verzamelplaats van Teus Kuiper (Hoogblokland) zweeg de NVWA aanvankelijk in alle talen. Pas toen EenVandaag aandrong op informatie, werd bekendgemaakt dat het bedrijf niet geschorst was, maar wel onder verscherpt toezicht geplaatst. “Extra controles moeten ervoor zorgen dat het dierenwelzijn wordt gewaarborgd”, aldus de NVWA. ^[28] Op de nieuwe beelden van Ongehoord is een transporteur van Kuiper te zien die anno 2025 nog steeds koeien wagens inslaat. Op Respect Vee, de reclamewebsite van belangenorganisatie Vee&Logistiek, werd het bedrijf begin dit jaar nog in het zonnetje gezet. Wilco Kuiper, zoon van directeur Teus, mocht er vertellen hoe dieren in hun verzamelplaats “optimale zorg krijgen”, en hoe hij van zijn vader en broer leerde “hoe je vee op een respectvolle manier vervoert”. ^[29]

NVWA-toezicht: al jaren een drama

Het NVWA-toezicht ligt al jaren onder vuur. Hoewel de toezichthouder herhaaldelijk met ‘aangescherpte regels’ kwam, blijken misstanden bij diertransport onoverkomelijk te zijn.

In 2019 raakte de NVWA in opspraak omwille van exportcertificaten voor ernstig zieke dieren. ^[30] Uit het 2Solve-rapport over NVWA bleek dat er sterke verschillen waren in de manier waarop toezichthouders normen interpreteren en handhaven. Een dier dat door de ene inspecteur als ernstig ziek wordt beoordeeld, kan door een andere goedgekeurd worden voor transport. Sommige dierenartsen treden op tegen misstanden, anderen laten een overtreding voor wat het is. ^[31]

In reactie op de kritiek voerde de NVWA in 2019 “vierogen toezicht” in bij exportkeuringen. Dit hield in dat een tweede inspecteur werd ingezet om de transportwaardigheid van dieren te beoordelen. In april 2021 besloot het landbouwministerie dat de NVWA de “Europese richtsnoeren voor transportwaardigheid” moest gebruiken bij het beoordelen van de conditie van dieren. ^[32] In september 2021 kaartte Ongehoord via opgevraagde inspectiedocumenten aan dat dieren niet geholpen waren met het vier-ogen toezicht en de richtsnoeren: ernstig zieke en kreupele dieren werden nog steeds naar slachterijen vervoerd. ^[33] Hoewel de NVWA in 2021 beweerde dat de kritiek van Ongehoord “achterhaald” was (34), kwam de toezichthouder in 2023 opnieuw met aangescherpte regels, omdat het vier-ogen-toezicht en de richtsnoeren uiteindelijk toch niet succesvol bleken te zijn. ^{[34] [35]}

Nog in 2023 filmde Ongehoord ernstig zieke koeien in verzamelplaatsen, en getuigden NVWA-klokkenluiders bij EenVandaag dat zieke dieren nog steeds aangevoerd werden in slachterijen. “Handelaren en transporteurs seinen elkaar in waar een strenge dierenarts staat en waar een soepele. En als daar strengere inspecties komen, dan gaan de transporten weer ergens anders naartoe.” Inspecteurs die wel willen optreden voelen zich tegengewerkt. Ze komen in discussie met hun leidinggevenden, of worden zelfs teruggefloten. ^[36]

Uit een WOO-verzoek van Varkens in Nood bleek in 2024 dat de NVWA tijdens haar (beperkte) controles tientallen zieke en kreupele koeien opmerkte bij het lossen van vrachtwagens in slachterijen. ^[37] Toezichtsmaatregelen en boetes hebben niet het minste effect op de industrie.

Zoals te zien op de nieuwe beelden van Ongehoord, is de NVWA er anno 2025 nog niet in geslaagd om de problemen rond transportwaardigheid van dieren op te lossen. Net als in 2023 filmde ons onderzoeksteam meerdere kreupele koeien in meerdere verzamelplaatsen.

Toezicht volgens de regels van de industrie

De Europese transportverordening is duidelijk: wanneer dieren “niet in staat zijn zich op eigen kracht pijnloos te bewegen”, mogen ze niet op transport. ^[38] Dat een kreupele koe pijn heeft wanneer ze beweegt, valt niet te betwisten. Afwijkend loopgedrag, ook in lichte mate, wijst altijd op pijn: de koe past haar loopgedrag aan omdat ze probeert een pijnlijke zone in het lichaam te ontlasten. ^[39]

Het transportverbod voor kreupele koeien gaat in tegen de financiële belangen van de dierenindustrie. Het vlees van een kreupele koe houdt geen gevaren in voor de voedselveiligheid en brengt dus geld op in het slachthuis. Wanneer veehouders kreupele koeien niet op transport mogen zetten naar een slachterij, moeten ze kosten betalen voor behandeling of euthanasie en destructie.

In 2012 kwam de Europese lobby van de dierindustrie met “Europese Richtsnoeren voor transportwaardigheid van runderen”. ^[40] Dit is een brochure waarin de industrie haar eigen invulling geeft aan de voorschriften uit de transportverordening. Volgens de industrie kunnen koeien met lichtere vormen van kreupelheid wel op transport. In de richtsnoeren werd een “beoordeling van kreupelheid” opgenomen volgens welke “koeien met gebrekkige mobiliteit” of met “verminderde mobiliteit” wel getransporteerd mogen worden. Het gaat bijvoorbeeld om koeien die “met verkorte stappen en gekromde rug lopen” (wat een teken van pijn is). Pas wanneer een koe niet meer in staat is op haar 4 poten te steunen, is haar mobiliteit “sterk aangetast” en mag ze volgens de lobby niet op transport.

Het kostte de invloedrijke vee-lobby weinig moeite om haar richtsnoeren te promoten bij de autoriteiten van Europese lidstaten. Hoewel ze in strijd zijn met de oorspronkelijke transportverordening, besloot ook het Nederlandse landbouwministerie dat de NVWA de richtsnoeren van de industrie moet gebruiken bij de veterinaire keuringen.

Met de richtsnoeren zet de dierindustrie regels die haar slecht uitkomen naar haar hand. Koeien met lichtere vormen van kreupelheid kunnen nu wel naar slachthuizen vervoerd worden, ondanks dat de dieren pijn hebben, de reisomstandigheden voor hen extra belastend zijn en in wetenschappelijk onderzoek aangetoond is dat kreupelheid tijdens transport nog verergert. Volgens BuRo neemt kreupelheid toe vanaf een transport van circa 3 uur. Ook herhaaldelijk lossen en laden, zoals het geval is bij transport via verzamelplaatsen, zorgt voor toenemende kreupelheid en extra lijden. In Nederland ligt de transportduur van koeien die rechtstreeks naar een slachthuis gaan tussen 1 en 8 uur. Transport via verzamelplaatsen naar Nederlandse slachterijen duurt 10 tot 20 uur. Wanneer koeien via verzamelplaatsen naar buitenlandse slachterijen gaan (België, Duitsland) kan de transportduur oplopen tot 30 uur. ^[41]

De NVWA lijkt zelf ook stilaan in te zien dat de richtsnoeren van de industrie alleen maar voor meer misstanden zorgen. Begin 2025 werd beterschap beloofd met “een nieuw beoordelingsprotocol”. Helaas heeft de toezichthouder weinig geleerd uit het verleden: ook dit protocol wordt opgesteld “in samenwerking met de industrie”. ^[42]

Ongehoord gelooft niet dat andere protocollen of verdere aanscherping van regels verandering zullen brengen. Met BBB aan het hoofd van het landbouwministerie (waaronder ook de NVWA valt) is de macht en de invloed van de vee-lobby alleen nog groter geworden. BBB is voorstander van “vereenvoudigd toezicht”, waarbij de rol van de NVWA nog verder ingeperkt wordt. Toezicht en keuringen worden zo in handen gegeven van de marktpartijen zelf. De NVWA moet “vertrouwen hebben in de bedrijven”, misstanden moeten gezien worden als “vergissingen”, het huidige boetebeleid wordt nog meer afgezwakt en er moeten meer mogelijkheden komen om ongeschikte dieren toch te slachten. ^[43]